Tanınmış həkim Azər Fərəcovdan qohumla evlənənlərə xəbərdarlıq
06 NOYABR
88

Tanınmış həkim Azər Fərəcovdan qohumla evlənənlərə xəbərdarlıq

Azərbaycanda  qohum evliliyi hesabına struktur anomaliyaları, gizli  keçən genetik xəstəliklərə  çox rast gəlinir
Uşaqda onurğa defekti ilə yanaşı, iki sidik kisəsi, iki sidik kanalı, 2 duz bağırsaq, 2 anus var idi… 
Azərbaycanda fetal ultrasonoqrafiya üzrə peşəkar mütəxəssis dedikdə, ilk olaraq Azər Fərəcovun adı çəkilir. O, fetal ultrasonoqrafiya  üzrə dünyanın müxtəlif ölkələrində master-klaslarda, seminarlarda, konqreslərdə iştirak edib. Bununla yanaşı Azərbaycanda ilk dəfə mərkəzi Londonda yerləşən  Beynəlxalq Qadın-Doğum Ultrasonoqrfaiya Cəmiyyətinin (İSUOG) təsdiq etdiyi elmi-praktiki  seminarlar təşkil  etməklə, bu sahəyə daha yaxından maraq göstərən həkimləri AFERG adlanan qrup altında birləşdirib.  
Həkim müsahibəsində bu sahədə olan problemlər, yeniliklər barədə məlumatlar verib. Hər kəsə, xüsusən sağlam övlad sahibi olmaq arzusunda olan valideynlərə çox əhəmiyyətli tövsiyələr verib, eləcə də rastlaşdığı maraqlı faktlar barədə danışıb: 
– Azər həkim, zəhmət olmasa, öncə qısaca olaraq fetus  və fetal müayinə, fetal terapiya barədə məlumat verərdiniz…
-Fetus,  hamiləliyin 3-cü ayının  başından doğuma qədərki  period içində ana bətnində inkişaf edən canlıya tibb dilində  verilən addır. İlk səkkiz  həftənin  bitməsiylə, embrional mərhələdən sonra 9-40-cı həftələri əhatə edən  fetal period başlayır. Fetal periodda, embriyonal dövrdə  formalaşmış  orqan və sistemlər böyüməyə davam edir.
Fetal Ultrasonoqrafiya isə 9-40 həftə arasında  ana bətnindəki  dölün xüsusən struktur anomaliyalarının diaqnostikası  ilə məşğul olan və fetal anomaliyaların diaqnostikasında  “qızıl standart” kimi qəbul olunan görüntüləmə metodudur. Fetal mərhələdə diaqnostika məqsədilə  bəzi hallarda ultrasonoqrafiyadan başqa  fetal MRT də istifadə oluna bilir. O ki qaldı fetal terapiyaya,  Azərbaycan üçün çox yeni olan bu sahə  – fetal mərhələdə  ana bətnində dölə əsasən invaziv metodlarla müdaxilə etməklə  bir çox ciddi problemlərin həlli  ilə məşğul olan sahədir. Fetal terapiya ilə bağlı misal vermək gərəkirsə,  fetal anemiya problemində   xüsusən Rezus – konflikt adlanan problemdən  ortaya çıxan fetal anemiyalı  döllərə qan köçürülməsini, yəni fetal transfuziyanı göstərə bilərik. Əvvəllər 90 %-ə yaxın ölümlə nəticələnən bu problemin həlli artıq ölkəmizdə də mümkündür və bu proseduru edən mütəxəssislərimiz var. Eyni zamanda fetal anemiyanın  zamanında fetal hidrops dediyimiz hadisə başlamadan diaqnoz olunması fetal ultrasonoqrafiyanın ciddi uğurlarından biridir. Çünki əvvəllər bunun üçün döldən qan almaq və ya amnion mayesi götürmək lazım gəlirdi.
– Prenatal tibbin əsas  problemləri hansılardır?
-Üç əsas problemi qeyd etmək istərdim: prematur doğum – yəni vaxtından qabaq yarımçıq doğulma, anada yüksək təzyiqlə gedən preeklampsiya adlanan xəstəliklər qrupu  ki, bunun  nəticəsində dölün bətndaxili inkişafında ciddi ləngimə izlənir və təbii ki, bizim əsas məsələmiz olan anadangəlmə qüsurlar. Bizim qadın- doğum mütəxəssislərinə əsas köməyimiz döldə qüsurların vaxtında aşkarlanması və onların düzgün idarə olunması, pre-eklampsiya problemində  fetal Doppler metoduyla  ən uyğun zamanda doğuma qərar verilməsi və təbii ki, daha başqa məsələlərdədir. Hazırda ölkəmizdə  fetal dövrdə aşkar olunan qüsurlar arasında birinci yerdə bütün dünyada olduğu kimi  ürək qüsurları durur. Ürək qüsurları  əvvəllər 20-25-ci hamiləlik  həftələrində aşkarlanırdısa,  artıq 11-ci həftədən başlayaraq, əsasən də  16-cı həftəyə qədər diaqnoz oluna bilir. Bəzi qüsurlarda məsləhət olur ki, hamiləlik davam etdirilməsin və bu ciddi qərarı vermək həkim və ailə üçün asan deyil. 
İkinci yerdə isə mərkəzi sinir sistemi qüsurları olmaqla, sonrakı yerlərdə   uroloji sistem, mədə-bağırsaq sistemi qüsurları durur. Azərbaycanda ürək və beyin qüsurları qohum evliliyi hesabına rast gəlinməsi  başqa ölkələrlə müqayisədə bir qədər çoxdur.
-Ailələri son zamanlar Daun sindromu da çox qorxudur. Onların doppler müayinəsinə sövq edən əsas məsələ də  elə budur…  
-İlk növbədə bir detalı aydınlaşdırmaq istərdim. Fetal Doppler  xüsusi göstərişləri olan irəli səviyyə hamiləlik müayinəsidir. Hamilələr arasında  isə Doppler adı ilə məşhur olan müayinə isə əslində ikinci  trimester detallı hamiləlik müayinəsi adlanır.
Bəli,  Daun sindromu olan döl ana bətnində inkişaf edir, doğulur və uzun müddət yaşayır və ona görə adı çox duyulur və hamilələrin çoxunun bu problemlə maraqlandığını görürük. Hər  600 canlı doğumdan  biri Daun sindromu ilə doğula bilir. Daun sindromunun təyinində fetal ultrasonoqrafiya ilə yanaşı Daun skrininqinin   aparılması, cox şübhəli durumlarda  invaziv metodlardan biri olan amniosentezlə amnion mayesi əldə olunub genetik analizlərin aparılması önəmlidir. Daun sindromu təsdiqlənərsə, ailələrin istəyi önəmlidir. Bir çox ölkələrdə, xüsusən Avropa ölkələrində 24-cü həftə limiti var. Diaqnoz 24-cü həftədən sonra qoyulursa, hamiləliyi dayandırmaq çətindir. 
Azərbaycanda gec ailə quran, irəli yaşda  hamilə qalan qadınların sayı  və xüsusən irəli yaşlarda  köməkçi reproduktiv metodlarla hamilə qalan qadınların sayı artdığından, nəinki təkcə Daun xəstəliyi  riskli hamiləliklərin sayında, eyni zamanda başqa problemlərində rast gəlinməsində müəyyən faiz artım görülə bilər. Amma bu ciddi bir artım deyil.  35-40 -yaşından yuxarı  hamilənin individual Daun xəstəliyi olan uşaq doğma riski çox olsa da, Daunları ən çox dünyaya gətirən əsasən aktiv reproduktiv periodda yəni 20-30 yaş qrupunda olan analardır. Ona görə bütün hamilələr  fetal müayinələrdən faydalanmağa calışmalıdırlar. 
Əsasən 11-14 həftə fetal müayinə periodunda ənsə nahiyəsində şəffaflıq adlanan markeri (NT adlanır)  və başqa xromosom markerlərini dəyərləndirməklə, biokimyəvi analizlərlə yüksək riskli hamilələr seçilib araşdırılmalıdır.
-Deyilənə görə, Azərbaycanda ən yaxşı fetal USM cihazı sizdədir. 
-Hamiləliklə məşğul olan həkimlər çalışırlar ki,  yüksək texnoloji imkanlara sahib  cihazlarla işləsinlər. Bizim istifadə etdiyimiz cihaz premium klass sinfindən ən son modeldir və ümid edirəm ki, belə cihazların sayı ölkəmizdə artacaq və hamilə qadınların hamısı belə cihazlarda müayinə olunmaq imkanına sahib olacaq. Bu tip cihazlarda işləmək həkimi də inkişaf etdirir. Həkimlərin bu cihazların bütün imkanlarından istifadə etmək üçün xüsusi təlimlərdən keçməsi də gərəkir. Xüsusən  son illərdə  elektron transduserlərin istifadəyə verilməsi, 3 D texnalogiyaların düzgün tətbiqi  ürək qüsurları, beyin qüsurlarının erkən   diaqnostikası  üçün böyük imkanlar yaradır. Fetal müayinələrdə cihazdan da önəmli təbii ki,  mütəxəssisin təcrübəsi və biliyi  böyük rol oynayır. 
-Bu vaxta kimi sizi şoka salan qüsur hansı olub? 
– Həkimləri şoka salan deməyim, amma valideyni şoka salan problemlər çox olur. Mənə görə, əslində, əsl şok bir hüceyrədən bu qədər mükəmməl canlının formalaşmasıdır. Qüsurlar isə 100 canlı doğumun 2 və ya 3-də rast gəlinir. Son rast gəldiyim ən maraqlı qüsurlardan biri isə onurğa defekti ilə bağlı konsultasiyaya gəlmiş bir hamiləlikdə, döldə  iki sidik kisəsi, iki sidik kanalı, 2 duz bağırsağı, 2 anus olduğu aşkarlamamız oldu və bu diaqnoz doğumdan sonra da öz təsdiqini tapdı. Bu, çox nadir rast gəlinən qüsurdur. Uşağı doğulandan sonra da müşahidə edirik. Həmin uşaq  bir necə cərrahi əməliyyatlara ehtiyac duyacaq və  ümid edirik sonda nəticə yaxşı olacaq. Çox təəssüf ki, bu da qohum evliliyindən doğulan uşaq idi. 
-Saytımızda teratoma şişi ilə doğulmuş körpə barədə məlumat verdik. Çox dəhşətli görüntü idi. 
-Bəli, sakrokoksigeal  teratomalı uşaqlar ana bətnində aşkar edilir. Bu xəstəliyin 4 tipi var və adətən 1 və 2-ci tiplərinin proqnozu yaxşı olur. 
Mənim təcrübəmdə ilk belə teratoma ilə gördüyüm, doğulan və əməliyyat olunan uşaq indi  8-9  yaşındadır və normal həyatına davam edir. 
-Bəs əvvəllər belə patologiyalı uşaqların sağ qalması mümkün idimi? Yoxsa doğulandan sonra ölürdülər? 
-Hamilənin əsas həkimi akuşer-ginekoloqlardır. Biz anaya və ginekoloqlara məlumatları verəndən sonra multidisciplinar konsultasiyalar olunur və qərarlar verilir. Düzgün qərarlar, hamiləliyin düzgün idarə olunması və doğumdan sonra düzgün qurulmuş xidmət təbii ki, qüsurlarla doğulan uşaqların yaşama şansını artırır. 
Misal vermək gərəkirsə, döş qəfəsində  maye toplanması  və ya hər hansı bir kütlənin olması ağciyərlərin inkişafını ləngidir və bu uşaqlar doğulanda ağciyər yetişkənliyinin olmaması səbəbindən yaşama şanslarını  itirirlər. Lakin fetal görüntüləmənin bunu zamanında aşkarlaması, fetal terapiya metodlarının tətbiqi  yəni-torakal şuntların qoyulması, torakasentez prosedurası, lazer ablasiyalarının aparılması bu uşaqların şansını artırır. Qeyd etdiyimiz kimi biz prenatal tibbin diaqnostikası sahəsi ilə məşğul oluruq. Birdə bunun fetal terapiya tərəfi var və düşünürəm zamanla bu sahə də ciddi inkişaf edəcək. Misal üçün FFTS (əkizdən-əkizə qanvermə sindromu) adlanan bir xəstəlik var. Tək cifti paylaşan əkizlərdə birinin qanının digərinə verməsi hadisəsidir. Bu problemin həllində fetal lazer cərrahiyyəsi ən optimal seçimdir. Hələ ki bu problemi olan hamiləliklərdə ölkəmizdə bu müalicə üsulu aparılmadığından  belə hamiləliklərin nəticəsi adətən yaxşı olmur.
-Fetal ultrasəs diaqnostikasının yüksək səviyyədə inkişafı üçün nələr olmalıdır və cəmiyyətə mesajınız nədir? 
-Təbii ki, birinci yerdə cəmiyyətin maarifləndirilməsi durur. Əvvəlki illərlə müqayisədə  indiki  hamilələr arasında  ciddi mənada məlumatlanmış qadınlara daha tez-tez rast gəlirik . Bu da gənc qadınların internet və sosial mediadan çox istifadə etməsi ilə bağlıdır. 
Fetal müayinələrin standart protokollarının tətbiq olunması  və ölkənin hər bir şəhərində-kəndində yaşayan  hamilə qadınların  bu tip standartlaşmış müayinələrdən keçmə imkanı olmalıdır.
Bunun üçün bu müayinələri aparan mütəxəssislərin standart protokollarla işləməsi və bu yöndə yetərli təlim görmələri gərəkir. Əlbəttə ki, bu həkimlərin uyğun cihazlarla təmin olnması da çox vacibdir. 
Azərbaycanda doğulan qüsurlu uşaqların sayını azaltmaq, gələcək nəslin sağlam olması, genefondun yaxşılaşması üçün fetal müayinənin rolu danılmazdır. 
Ölkədə qohum evliliyi həddən artıq  çoxdur. Bu evliliklərdə gizli keçən genetik xəstəliklər başda olmaqla bəzən adını belə qoymaqda çətinlik çəkdiyimiz durumlar da olur. Qohum evliliklərin azaldılması yönündə maariflənmənin aparılması və ya artıq qohum evliliyi varsa, ailənin düzgün genetik konsultasiya olunub sağlam övlad dünyaya gətirmələrinə yardımçı olunmalıdır. Bəzən ardıcıl olaraq 4-5 dəfə doğulub, bir necə il yaşayıb ölən uşaqları olan ailələrə rast gəlirik. Müasir prenatal tibb onlara kömək etməyə qadirdir. 
Bir sözlə prenatal diaqnostika çox önəmlidir. Ailələr doğum zamanı bundan xəbər tutub ciddi psixoloji  travma yaşamadan əvvəlcədən baş verən hadisədən xəbərdar olur və öz qərarlarını verə bilir. Doğumu qəbul edən akuşer-ginekoloq nə ilə rastlaşacağını əvvəlcədən bilir. 
Bu  sahənin ölkəmizdə inkişafı üçün həkimlərin davamlı tibbi təhsil konseptindən istifadə etmələri, durmadan öz üzərlərində işləmələri, yenilikləri zamanında öyrənib, tətbiq etmələri və əhalini maarifləndirmələri önəmlidir.
© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır